ਲ਼ੋਹੇ ਦਾ ਜੰਗਲ - ਪ੍ਰੋ. ਹਮਦਰਦਵੀਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਵੀ

ਕਮਰੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਧਿਆਨ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਗੜੀ ਇਕ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਸੀ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਉਤੇ, ਪੱਗ ਬੰਨੀ ਬਾਂਦਰ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਤਕੜਾ ਹਜੂਮ ਸੀ। ਪੱਗ ਨੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਢੱਕ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਾਂਦਰ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੈਂ ਅਯੁੱਦਿਆ ਦੀ ਗੰਗਾਬਾਈ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੋਚਰ ਠਹਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖਤਪੋਸ਼ ਸਨ। ਇਕ ਉਤੇ ਮੈਂ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਉਪਰ ਗਰੋਵਰ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਦੋਹੀ ਪਾਸੇ ਹਾਲ ਕਮਰੇ ਸਨ। ਉੱਪਰ ਛੋਟੇ ਕਮਰਿਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲਾਈਨ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਰਿਆ ਅੱਗੇ ਪਤਲਾ ਜਿਹਾ ਵਰਾਂਡਾ ਸੀ। ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਕ ਹੋਰ ਬੱਸ ਆ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਬੱਸ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਾਲ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਬੱਸ ਦੀ ਛੱਤ ਉਤਰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਰਾਸ਼ਨ – ਆਟਾ, ਚੋਲ, ਆਦਿ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਮਾਨ ਤਰਪਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੇ ਵਰਾਂਡਿਆ ਵਿਚ ਛੱਤਾਂ ਉਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦਗੜ ਦਗੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੇਰੀ ਨੀਦ ਫਿਰ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਿਵੇ ਹਾਲੀ ਹੀ ਉਹ ਅਵਾਜ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੀ ਸੀ। ਹਨੂੰਮਾਨਗੜੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਰਬੜ ਦੇ ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਢੋਲਕੀਆਂ, ਸ਼ੈਣੇ, ਚਿਮਟੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਿਨੇ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਖੰਡਰਾ, ਚਿਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਘੰਟੇ, ਮੰਦਰਾਂ, ਭਵਨਾ, ਟਿੱਲਿਆਂ, ਕੁੰਡਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਦੀਆਂ ਖੰਡਿਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਦੀ ਗੁਜਰਨ ਲੱਗੀਆਂ – ਕੈਕਈ ਭਵਨ ਮੰਦਰ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ, ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਭਵਨ – ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋ ਲਛਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਨੰਦ ਭਵਨ – ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਬਾਲਪਨ ਸਥਾਨ। ਸੀਤਾ ਕੂਪ ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਤ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਕਨਕ ਭਵਨ – ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਖਾਈ ਵੱਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਰਸੋਈ ਵੱਡਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੇ ਬਰਤਨ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ। ਕੂਪ ਭਵਨ ਵਿਚ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਲੇਟੀ ਸੀ, ਨੇੜੇ ਦਸ਼ਰਤ ਦੇ ਬੇਟੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਛਮਣ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਕਾਲੀ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰਨਾਥ ਮੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਤਰ ਕੁੱਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬਿੰਧਤ ਵਸਤਾਂ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ। ਸਪਤਦੁਆਰ ਜਿੱਥੇ ਝੂਠੀ ਕਸਮ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਰਵਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਜਾਗ ਫਿਰ ਖੁੱਲ ਗਈ। ਵਾਨਟ ਸੈਨਾ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪੰਡੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਚ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਹਜਾਰ ਮੰਦਰ ਸਨ। ਕਰੀਬ ਢੇਡ ਲੱਖ ਵੱਸੋਂ ਲੱਖ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਚ, ਕਸਬੇ ਦੇ ਹਰ ਮੌੜ ਉਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਦਰ ਸੀ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਬਾਹੀਆ ਨੂੰ ਛੋਹ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਮੈਂ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਭਗਵਾਨ ਨਦੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨੀਰ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਜੱਲ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਹਾਤਿਆਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਨਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਵਰਸ਼ ਗੰਗਾ ਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ, ਪੰਡਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ, ਪਿੱਤਰਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਪੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਬਣੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਨੀਦ ਦੀ ਮਹੀਨ ਡੋਰੀ ਫਿਰ ਟੁੱਟ ਗਈ।
ਮੇਰੇ ਚੇਤਿਆ ਵਿਚ ਧਰਮਹਾਰੀ ਮੰਦਰ ਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਸਵਰਗਦੁਆਰ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਹਾਰੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਯਮਦੂਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਯਮਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਸਵਰਗਦੁਆਰ ਹਾਲੀ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹਾਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਯਾਦਯੋਗ ਚੀਜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਹਾਗਾਂ।
ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਤਖਤਪੋਸ਼ ਉਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਲ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ, ਫਿਰ ਅੱਖ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦੀ। ਛੈਣੀਆਂ – ਹਥੋੜੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ – ੧੫੨੮ ਵਿਚ ਬਣੀ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰਕੂ ਫਾਸ਼ੀ ਕਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਫਰਤ ਦਾ ਜਨੂਨ ਸੀ। ਅਗਬਾਣ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਜਾਗ ਫੇਰ ਖੁੱਲ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜੀ ਯਾਤਰੂ ਬੱਸ ਉਤੇ ਲੱਦੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰ ਟੋਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਟੇ ਦੀ ਬੋਰੀ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਪਾੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਨ ਦੇ ਉਪਰ ਰਜਾਈ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਬਾਂਦਰ ਫੇਰ ਆ ਪੈਂਦੇ।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਜੰਗਲੇ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਬੰਦਕਾਂ, ਗੰਨਾ, ਲੋਹਾ ਟੋਹਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ-ਮੈਟਲ ਡੀਟੈਕਟਰ, ਕਾਲੀਆਂ – ਲੋਹ ਟੋਪੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬੰਦੇ। ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਪਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਪੱਤਿਆ ਵਾਲਾ, ਕਰੂਬਲਾ/ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਬਿਰਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭੋਲੇ ਪੰਛੀ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠਣ। ਚਲਾਕ, ਚੰਟ, ਫਰੇਬੀ, ਘਾਗ, ਬਾਂਦਰ ਸਨ। ਆਲ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤੰਬੂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਨੇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ੱਕ, ਸੰਦੇਹ, ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਕੈਮਰਾ, ਕਾਪੀ, ਪੈਨਸਿਲ ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਲਾਂਘੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲੇ ਸਮੇਂ ਸੁੱਰਖਿਆਂ ਸਮੇ ਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਬਰੀਕ ਘੇਰਾ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ। ਬੂਟ ਲਹਾਏ ਗਏ। ਪੱਗ ਉਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮੈਟਲ ਡੀਟੈਕਟਰ ਫੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਵੀਹ ਵੀਹ ਉਚੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਉਤੇ ਨੋਕਦਾਰ ਤਿੱਖੇ ਸਰੀਏ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਮੈਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਦੋ ਕੁ ਸੋ ਗਜ਼ ਉਤੇ ਤਾਰਾਂ ਪਾਈਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਕੰਜ਼ਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੱੜਿਆ, ਉਥੇ ਫੇਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ ਦੇ ਘੇਰਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਪੱਗ ਦੇ ਲੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਭੀੜੇ ਮੈਟਲ ਡੀਟੈਕਟਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੌ ਕੋ ਗਜ ਦਾ ਫਾਂਸਲਾ ਤਹਿ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਈਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕੰਜਾਂ ਹੋਰ ਭੀੜਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੋੜ ਕੱਟਿਆ, ਉਥੇ ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਟੋਹਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਗਜ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੰਬੂ। ਵਿਚਾਲੇ ਸਰਕਸ ਵਾਂਗ ਬਹੁੱਤ ਭਾਰਾ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਪੋਲ ਸੀ। ਤੰਬੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਤੈਹਾਂ ਸਨ।
ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁੱਝ ਭੀੜ ਸੀ। ਦੋ ਚਾਰ ਯਾਤਰੂ ਸਨ। ਅਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ- ਔਹ ਦੂਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਕਾਂ ਪਹਿਨੀ ਆਕਾਰ, ਰਾਮ ਲੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੌ ਢੇਡ ਸੌ ਗਜ ਦੀ ਵਿੱਥ ਉਤੇ ਤੰਬੂਆਂ ਅਤੇ ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਹੇਠ ਰਾਮ ਲੱ ਲਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆਂ ਕਰਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੱਥਾ ਟੇਕੋ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧੋ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਏਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿਓ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਖਰੀਦ ਕੇ ਨਹੀ ਸਾਂ ਆਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਅੜਿੱਕੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਧਵਾਂ, ਭੱਲ ਭਲੱਈਆ, ਅੜਿੱਕਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਲ ਡਿਟੈਕਟਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਘੇਰਿਆ ਤੇ ਵਾੜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਂ ਚਾਰ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦਾ ਪੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਬਾਹਰ ਵੀ ਜੇਲ ਵਰਗੀ ਉਚੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਸੀ। ਵਿਚ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ ਦੇ ਤੰਬੂ ਸਨ। ਬਾਹਰਲੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਾਵਰਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ੬ ਦਸੰਬਰ ੧੯੯੨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਇਆ ਦਾ ਖਰਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਇਆਂ ਦਾ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਹੇ ਉਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਿਆਚਿੰਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਉਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਬਚਾ ਲਏ ਜਾਣ। ਬੇਕਾਰ ਮੋਟੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਤੇ ਲੱਗੇ ਲੱਖਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆਂ ਗਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਲੱਖਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਉਤੇ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਹਲੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਪੰਡਿਆਂ, ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਕੰਮੇ ਲਾਏ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ……ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ।
ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਭਾਵੇਂ ੧੮ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥੋੜਿਆਂ, ਛੈਣੀਆਂ ਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੱਣ ਵੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਛੱਤ ਉਤੇ ਬਾਂਦਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਫਿਰ ਟੁੱਟ ਗਈ।
ਤੜਕੇ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਟੱਲੀਆਂ, ਲਾਉਡ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜਾਂ ਦੇ ਕੋਹਰਾਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਵਾਜ ਫਿਰ ਖੁੱਲ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਚਾਨਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਬਾਥਰੂਮ ਹੋ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਮਰੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਭੈੜ ਕੇ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਨਹਾ ਧੋਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੰਘੀ ਫੇਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਤਖਤਪੋਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਦੇ ਨੁੱਕਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਕੱਸ ਕੇ ਬੱਥੀ ਪੱਗੜੀ ਹੈ ਨਹੀ ਸੀ।
ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜਤ ਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀ – ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਯਹੀ ਬੰਨੇਗਾ।
ਵੈਸੇ ਵੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਦੂਸਰੀ ਪੱਗੜੀ ਬੰਨਣੀ ਸੀ, ਇਹ ਪੱਗ ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਮੈਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੂਟ ਕੇਸ ਵਿਚੋਂ ਦੂਸਰੀ ਪੱਗ ਕੱਢ ਕੇ, ਪੂਣੀ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਉਤੇ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਗੋਰਖਪੁਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ ਵਿਚ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਪੱਗ ਤਾਂ ਬੇਸਮਝ ਜਾਨਵਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੱਗ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਲੀ, ਸਿਰ ਉਤੇ ਸਜਾਈ ਸੀ। ਬੇਸਮਝ-ਸਮਝਦਾਰ ਜਾਨਵਰ। ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਹੀਏ………।

ਕਵਿਤਾ ਭਵਨ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਸਮਰਾਲਾ

ਗ਼ਜ਼ਲ - ਹਰਮਿੰਦਰ ਕੋਹਾਰਵਾਲਾ

ਧੂੜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਰਦੀ ਨਾ ਗੁੰਮਨਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਹੋਣੀ ਦਾ ਇਲਹਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਕੀ ਦੇਣਾ ਸੀ ਇਸ ਰਾਵਣ ਜਾਂ ਰਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਜਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਿੱਲਤ ਦਿੱਤੀ ਆਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂ ਰੀਝਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਛੇੜ ਰਿਹਾ ਏ ਦਿਲ ਵਿਚਲਾ ਕੁਹਰਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਦਿਨ ਚੜਦੇ ਤੱਕ ਚੰਦ ਚੜਾਉਂਦੇ ਹੀ ਫਿਰਨਾ ਸੀ,
ਸੌਂਪ ਗਈ ਜਦ ਜਾਮ ਸੁਰਾਹੀ ਸ਼ਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਮਮਤਾ ਦਾ ਮੀਂਹ ਅਸਰ ਕਰੇ ਨਾ ਦਿਲ ਮਰਮਰ 'ਤੇ।
ਜਦ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਣ ਦਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਏਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਮ ਘੁਟਦਾ ਏ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ,
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਜੋ ਦਿੱਤੇ ਪੈਗ਼ਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਪੋਲੇ ਪੈਂਰੀਂ ਪੈਰ ਧਰਨ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਨਾ,
ਲੜਨੀ ਪੈਣੀ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।


ਗ਼ਜ਼ਲ
ਪੁੱਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਸੌ ਅਲਗਰਜ਼ੀਆਂ।
ਕਦ ਅਸੀਸਾਂ ਜਾਣ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜੀਆਂ।

ਕੌਣ ਪਰਤੇ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਤੋਂ,
ਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਵਾਜਾਂ ਪਰਤੀਆਂ।

ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ ਹੌਲ ਪੈਂਦੇ ਨਾ ਕਦੇ,
ਘਰ ਬਿਗਾਨੇ ਪੁਗਦੀਆਂ ਜੇ ਮਰਜੀਆਂ।

ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਮ ਲਗਾਏ ਹਰ ਕਿਸੇ,
ਇਸ ਗਮਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣੀਆਂ ਕੀ ਵਰਤੀਆਂ।

ਗਿੱਠ ਭੋਇਂ ਨਾ ਮਿਲ਼ੀ ਇਸ ਧਰਤ 'ਤੇ,
ਕੀ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਭਾਅ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਧਰਤੀਆਂ।

ਫੁੱਲ ਸੂਹੇ ਟਹਿਕਦੇ ਸੀ ਏਸ ਥਾਂ,
ਰੱਕੜਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜਦੇ ਜੇ ਤਲਖੀਆਂ।


ਗ਼ਜ਼ਲ
ਹਰਮਿੰਦਰ ਕੋਹਾਰਵਾਲਾ

ਧੂੜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਰਦੀ ਨਾ ਗੁੰਮਨਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਹੋਣੀ ਦਾ ਇਲਹਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਕੀ ਦੇਣਾ ਸੀ ਇਸ ਰਾਵਣ ਜਾਂ ਰਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਜਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਿੱਲਤ ਦਿੱਤੀ ਆਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂ ਰੀਝਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਛੇੜ ਰਿਹਾ ਏ ਦਿਲ ਵਿਚਲਾ ਕੁਹਰਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਦਿਨ ਚੜਦੇ ਤੱਕ ਚੰਦ ਚੜਾਉਂਦੇ ਹੀ ਫਿਰਨਾ ਸੀ,
ਸੌਂਪ ਗਈ ਜਦ ਜਾਮ ਸੁਰਾਹੀ ਸ਼ਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਮਮਤਾ ਦਾ ਮੀਂਹ ਅਸਰ ਕਰੇ ਨਾ ਦਿਲ ਮਰਮਰ 'ਤੇ।
ਜਦ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਣ ਦਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।
ਏਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਮ ਘੁਟਦਾ ਏ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ,
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਜੋ ਦਿੱਤੇ ਪੈਗ਼ਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।

ਪੋਲੇ ਪੈਂਰੀਂ ਪੈਰ ਧਰਨ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਨਾ,
ਲੜਨੀ ਪੈਣੀ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲਾਮ ਅਸਾਂ ਨੂੰ।


ਗ਼ਜ਼ਲ
ਪੁੱਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਸੌ ਅਲਗਰਜ਼ੀਆਂ।
ਕਦ ਅਸੀਸਾਂ ਜਾਣ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜੀਆਂ।

ਕੌਣ ਪਰਤੇ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਤੋਂ,
ਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਵਾਜਾਂ ਪਰਤੀਆਂ।

ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ ਹੌਲ ਪੈਂਦੇ ਨਾ ਕਦੇ,
ਘਰ ਬਿਗਾਨੇ ਪੁਗਦੀਆਂ ਜੇ ਮਰਜੀਆਂ।

ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਮ ਲਗਾਏ ਹਰ ਕਿਸੇ,
ਇਸ ਗਮਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣੀਆਂ ਕੀ ਵਰਤੀਆਂ।

ਗਿੱਠ ਭੋਇਂ ਨਾ ਮਿਲ਼ੀ ਇਸ ਧਰਤ 'ਤੇ,
ਕੀ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਭਾਅ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਧਰਤੀਆਂ।

ਫੁੱਲ ਸੂਹੇ ਟਹਿਕਦੇ ਸੀ ਏਸ ਥਾਂ,
ਰੱਕੜਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜਦੇ ਜੇ ਤਲਖੀਆਂ।

(ਕਹਾਣੀ) ਰੂਪ ਤੂੰ ਨਾ ਜਾਹ -ਸਿਮਰਨ ਧਾਲੀਵਾਲ

ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ! ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਲੋੜ ਹੈ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ! ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ!" ਪਰ ਰੂਪ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਤਰਲਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਾਂਹ ਛੁਡਾ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਨਿਰਮੋਹੀ।
"ਮੈਂ, ਤੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ।" ਰੂਪ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਨੇ.....।
ਕੁਝ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਰੂਪ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ! ਪਰ ਕਿਉਂ?
ਰੂਪ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ? ਅੁਹ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਨਹੀਂ......ਨਹੀਂ......! ਕਦੀ ਨਹੀਂ!
ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਵਾਵਰੋਲੇ ਉੱਠ ਰਹੇ ਨੇ....! ਪਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ।
"ਤੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਚ ਲੈ ਪ੍ਰਭ! ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ 'ਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ......! ਮੰਮੀ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਚ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਥਾਏਂ ਆ ਖਲੋਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਵੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਰੂਪ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ। ਰੂਪ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਕਿਉਂ? ਕਿਵੇਂ? ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਸੀ। ......ਤੇ ਦਿਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝੀਂ ਪ੍ਰਭ! ਇਟਸ ਵੈਰੀ ਅਰਜ਼ੈਂਟ! ਕੰਮ-ਕਾਰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਲੀਵ ਮੀਂ.....ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ....! ਕਿੰਨਾ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੈ ਜਤਿੰਦਰ ਢਿਲੋਂ ਉਰਫ ਜੇ. ਡੀ.! ਤੰਗ ਆ ਗਈ ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਹਾਨਿਆਂ ਤੋਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਫੋਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਿਨ ਪੁੱਛੇ ਤੋਂ ਹੀ ਦੱਸਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭ ਪਲੀਜ਼ ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਵੇਟ ਕਰ ਲੈ। ਹਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਤਿਆਰ ਹੋਣ 'ਚ ਵਕਤ ਲੱਗ ਜਾਣਾ। ਕਾਗਜ਼ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ.....! ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਯਕੀਨ। ਉਹ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਦੌੜ ਤਾਂ ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਫਤਾ......ਹਫਤਾ ਹੀ ਤਾਂ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਕਿੰਨੇ ਮਾਣ ਤੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਰੂਪ ਨੇ.....! ਪਰ ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਤਾਂ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹੀਂ ਭਾਰੇ ਸਨ। ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
"ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕੁਝ! ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿੱਧਰ ਕਿੱਧਰ ਹੋਵਾਂ।" ਆਸ਼ਾ ਆਂਟੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਓਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜੋ ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਮੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ 'ਚ ਉੱਠੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਉਹ। ਇਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਸਾਫ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਖੁਸ਼ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਇਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਬਾਹਾਂ ਪਸਾਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਡੀ ਸੰਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਸੁਪਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਹੀ ਜੇ ਡੀ ਮੇਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਹਾਰ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪਟਿਆਲੇ ਮਿਲੇ ਸੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ! ਮੇਰੀ ਫਰੈਂਡ ਦੇ ਬ੍ਰਦਰ ਦੀ ਮੈਰਿਜ ਸੀ। ਜੇ ਡੀ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਦੋਸਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਂਭਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁਬੋ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਾਫੀ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਗਏ। ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਜੇ ਡੀ ਦਾ ਫੋਨ ਖੜ੍ਹਕ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚੰਭਿਤ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਨੰਬਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੋਂ ਖੋਜ ਲਿਆ ਸੀ?
ਖੋਜ....ਖੋਜ....ਹੀ ਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ। ਕਿੰਨੀ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਹੈ ਰੂਪ, ਪਲ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਕਰ ਗਈ। ਇਕ ਝਟਕੇ ਵਿਚ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜ ਸੁੱਟੇ ਨਿਰਮੋਹੀ ਨੇ....! ਇਹ ਕੈਸੀ ਖੇਡ ਹੈ?
"ਬੇਟਾ! ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਕੋਈ ਗੁੱਡੇ-ਗੁੱਡੀਆਂ ਦਾ ਖੇਡ ਨਹਜੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਕਿੰਨਾ ਏ ਉਹਨੂੰ? ਇੰਝ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ......ਤੂੰ ਫਿਰ ਸੋਚ ਲੈ।" ਮੰਮੀ ਨੇ ਸੌ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਭ ਤਰਕ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੀ ਫਰੈਂਡ ਨੂੰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਦ ਪੁਗਾ ਲਈ। ਮੇਰੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਂਝ ਵੀ ਜੇ ਡੀ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। ਢਿੱਲੋਂ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਵਾਰਿਸ! ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮਾਲਿਕ। ਜੇ ਡੀ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਖੁਸ਼ੀ......ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਸਕਿਆ ਮੈਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸਕੂਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਇੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਡੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੂਠਾ ਪੈਣ ਲਗਦਾ। ਜੇ ਡੀ ਹਾਲਤ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਇਉਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਬਲਦੀ ਲਾਟ ਅੱਗੇ ਘਿਓ ਦੀ। ਉਹ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੌੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। .....ਤੇ ਹਫਤੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਗਿਆ। ਕੋਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ। "ਪ੍ਰਭੂ! ਡੋਂਟ ਵਰੀ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੇਪਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ। ਬੱਸ ਜ਼ਰਾ ਵੇਟ ਕਰੀਂ।"
ਪਰ ਜੇ ਡੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਲਾਹ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਲਈ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਕੱਲਿਆਂ। ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁਝੇਵੇਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਸਨ।
ਰੁਝੇਵੇਂ......ਰੁਝੇਵੇਂ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੁਕਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾ ਯਾਨਿ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਤਾਂ ਕੰਮਕਾਜ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦਾ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮੰਮੀ ਯਾਨਿ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੱਸ.....ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੇ.....! ਕਦੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਕਦੇ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਚ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ। ਕਦੇ ਕੁਝ......ਕਦੇ ਕੁਝ! ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੀ ਦੂਜੇ ਲਈ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਕੱਲਤਾ ਸਤਾਉਂਦੀ, ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਪਾਸੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ। ਮਖਮਲੀ ਬਿਸਤਰ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦਾ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਕ ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਉਠਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਜਵਾਰਭਾਟਾ.....ਜਵਾਰਭਾਟਾ....ਹੀ ਤਾਂ ਉੱਠਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦਿਨ। ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰੋੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।
ਜੇ ਡੀ ਦੇ ਕਜ਼ਨ ਦੇ ਪੇਪਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਨਟੈਲੀਜੈਂਟ ਹੈ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ। ਜਿੰਨੀ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆਕਤ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਹ ਦਿਲ ਦਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਕਤ ਵਧੀਆ ਲੰਘਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਕਾਫੀ ਦਾ ਕੱਪ ਉਸ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾ ਧਰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰੁਝੇਵਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਪਰਚਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਤਾ ਨਾ ਸਤਾਉਂਦੀ। ਵਕਤ ਵਧੀਆ ਲੰਘਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਹਾਸਾ ਪੂਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਘਰ ਵਿਚ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਰਹਿੰਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲਗਿਆ।
"ਭਾਬੀ ਜਤਿੰਦਰ ਵੀਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਂ ਬੜਾ ਸਤਾਉਂਦੀ ਹੋਊ ਤੁਹਾਨੂੰ?" ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛ ਲਿਆ।
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਖੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
"ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ.....!" ਮੈਂ ਹੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੀਸ ਜਿਹੀ ਉੱਠ ਖਲੋਤੀ।
ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਆਪਣੀ ਹਰ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਸਮੇਟ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ। ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਟਿਕ-ਟਿਕੀ ਲਗਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਖਾਮੋਸ਼.....ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਵੰਡਰ ਚੱਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਭਰੀ ਰਾਤ ਅਜੇ ਤੀਕ ਯਾਦ ਹੈ ਮੈਨੂੰ। ਮੈਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਫੜ੍ਹਾਉਣ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਰੂਮ ਵਿਚ ਗਈ ਸੀ। ਦੁੱਧ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਟੇਬਲ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁੜਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ। ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡਾ ਤਪਣ ਲੱਗਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਮੰਮੀ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੰਮੀ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਉਹ ਕਦੋਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕਦੀ ਰਹੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਖਿਆਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੂਮ ਵਿਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਦੌੜਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਬੈਠਾ ਜਾਪਦਾ। ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਸੁਲਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਬੁਖਾਰ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਲੈਂਦਾ। ਦਵਾਈਆਂ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰ ਗਈ। ਇਕ ਦਿਨ ਹਾਲਤ ਰਤਾ ਸੁਧਰਦੀ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਡਾਕਟਰ ਬਦਲੇ। ਕਿੰਨੇ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਏ ਪਰ ਮੇਰਾ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਮੇਰੀ ਵਿਗੜਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮੰਮੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੂਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਧਾਗੇ-ਤਾਵੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਡੌਲਿਆਂ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ.....ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਪਕ ਕੇ ਉੱਠ ਪੈਂਦੀ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਉੱਚੀਆਂ-ਉੱਚੀਆਂ! ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲਾਟਾਂ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਬਚਾਓ-ਬਚਾਓ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ। ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ-ਵਿਲਕਦੀ-ਤੜਫਦੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਬਹੁੜਦਾ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਲੰਬੀ ਸਾਰੀ ਚੀਕ ਮੇਰੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸੇ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਦੱਸੇ ਤੇ ਮੰਮੀ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂਤਰਿਕ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆਏ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਤਾਂਤਰਿਕ ਸਾਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੋਖਵੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਾਲ-ਜ਼ਹਿਰੀ ਅੱਖਾਂ ਕੁਝ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੀ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
"ਇਹਦੇ ਉਤੇ ਓਪਰੀ ਰੂਹ ਦਾ ਸਾਇਆ ਹੈ।"....ਤੇ ਉਸ ਬਾਬੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਮੇਰ ਸਿਰ ਨੂੰ ਭੁਆਟਣੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
"ਬੋਲ ਕੌਣ ਏ ਤੂੰ?" ਉਹ ਇਕਦਮ ਗਰਜਦਾ। ਚਿਮਟਾ ਖੜ੍ਹਕਾਉਂਦਾ।
"ਮੈਂ ਤਾਰੋ ਹਾਂ! ਬੇਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ!" ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਸੀ ਇਹ ਬੋਲ! ਉਹ ਤਾਂਤਰਿਕ ਵਾਲ ਖਿੱਚਦਾ....। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ। ਉਸਦੇ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਰੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਸ਼ ਪਰਤੀ ਤਾਂ ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬਾਬਾ ਅਪਾਣੀ ਪੂਜਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਫਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮੀ ਮੰਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਤਾਰੋ ਕੌਣ ਏ ਭਲਾ? ਤੇਰੇ ਪਿੰਡੋਂ ਸੀ ਕੋਈ? ਜਾਣਦੀ ਏ ਤੂੰ?
"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੰਮੀ ਜੀ!" ਮੈਂ ਸਿਰ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਤਾਰੋ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਘੇਲ ਸਿਹੁੰ ਦੀ ਨੂੰਹ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਬੇਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਵੱਜਦੇ। ਤਾਰੋ ਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਧਰੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਉੱਘ-ਸੁੱਘ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲੀ। ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਕੀ ਸੀ......ਇਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਿਆ ਤਾਂ ਤਾਰੋ ਨੇ ਫਾਹਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੀ ਬੇਰੀ ਨਾਲ ਲਟਕਦੀ ਮੈਂ ਆਪ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਬੱਚੇ ਜਿਸ ਬੇਰੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੇਰ ਖਾਂਦੇ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬੇਰੀ ਤੇ ਤਾਰੋ ਦਾ ਭੂਤ ਵੱਸਦਾ।
ਭੂਤ......ਭੂਤ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰਾਉਂਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ....। ਮੇਰੀ ਚੀਕ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਮੀ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜੇ ਆਉਂਦੇ। ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਵੀ ਖਰਾਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ। ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਕੇ ਨਾ ਦੇਖਦੇ। ਮੰਮੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਸ਼ਾ ਆਂਟੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ। ਰੂਪ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲਗਦੀ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਿਨ ਰੂਪ ਦਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਮੇਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਝਰਨਾਹਟ ਜਿਹੇ ਛਿੜ ਪਈ। ਰੂਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਅੰਦਰ ਮਰਦਾਂ ਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਛਲ ਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਰੂਪ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਤਮ ਗਿਲਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇ ਰੂਪ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦੇ ਸੌਂ ਗਈਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਹਿਜ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਰੋਂ ਕੋਈ ਬੋਝ ਲਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੂਪ ਕਦੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਦਤ ਮਗਰੋਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਮਾਣੀ ਸੀ।
ਸਾਡੀ ਇਹ ਖੇਡ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੱਲਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੇ ਹੁਣ। ਅੰਦਰ ਸੁਲਗਦੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਢੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਔਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿਊਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਰੂਪ ਅੱਜ ਦੁਪਿਹਰੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਘਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਲਿਆ।
"ਇਕ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦੱਸਾਂ?" ਰੂਪ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ ਦੱਸ....ਜਲਦੀ ਦੱਸ!!"
"ਅਗਲੇ ਹਫਤੇ ਮੈਰਿਜ਼ ਹੈ ਮੇਰੀ।" ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮਟਕਾਉਂਦਿਆਂ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗ ਪਈ।
"ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਰੂਪ? ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਮੇਰਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ।
"ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਹੁੰਦਾ।"
"ਰੂਪ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਊਂ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੀਂ। ਆਪਾਂ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਸਾਏਂਗੀ।"
"ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ?"
"ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਬਹੁਤ ਥਾਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਨੇ....! ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਹ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।"
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇੰਝ ਫਿਰ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੂ? ਔਰਤ ਕਦੇ ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਈ ਹੈ।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਔਰਤ-ਔਰਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਮਰਦ ਬਿਨਾਂ ਔਰਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਮਰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਪਿਆਸ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਬੁਝਾ ਸਕਦੀ। ਨਾ ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰੂਪ ਪੱਲ੍ਹਾ ਛੁਡਾ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।
ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਜਾਨ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਨੇ......!
ਔਰਤ? ਮਰਦ? ਕਈ ਸਵਾਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਾ ਰਹੇ ਨੇ....!
ਪਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ।

ਜੁਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ - ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਫੁੱਲ'

ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਲੱਖਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਦੇ ਵੀ ਡੋਲਦਾ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿਖਰਦਾ ਅਤੇ ਉਜਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਦੇਸ਼ ਸਦੀਵੀ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਅਤੇ ਸੁਆਸਾਂ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਣ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਚਾਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸਤਿਵਾਦੀ ਬਣਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਲੂ ਪਕੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਉੱਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜੁਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਮੁਢ ਤੋਂ ਹੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਵਸਰਾਂ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘੋਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਝ ਭਾਸਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਫਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਉਸ ਉੱਪਰ ਜੇਤੂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਦੀਵੀ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਤਿ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਕਾ ਪੀਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆ ਰਹੇ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਐਨਾਂ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਜ਼ੁੰਮੇ ਲਏ ਹੋਏ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਵਿਸਰ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਢੀਠਤਾਈ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਉਹ ਡਿਆਲ ਭੱਟੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਜਾਂ ਸਤ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹੱਲ ਵਾਹ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਉਥੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਬੀਜ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਘਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਗਲ਼ੀ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲ ਗਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਡਿਊਟੀ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਉਧਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਇਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਾਹ ਪਕੜਿਆ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਬੂ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਪੇੜਾਂ ਅਤੇ ਛਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾ ਇਹ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਦਾਂ ਕਾਰਨ ਅੱਥਰੂ ਹੀ ਕੇਰੇ। ਅਖੀਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੀ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਐਨਾ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਅਡੋਲ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਸ. ਕੈਰੋਂ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਚਿਤੀ ਦੇ ਗਲਬੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਉਂਦੇ ਉਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਫ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਸਦੀਵੀ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਘਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਕੈਰੋਂ ਤੋਂ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਚਾਅ ਹਿਰਦੇ ਵਸਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੱਲੇ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ। ਉਥੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਬੰਧਤ ਕਲਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਹਿਯੋਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸਵੈਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੱਕ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ।

ਜਦ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਐੱਮ ਏ ਪੰਜਾਬੀ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ) ਵਿਚ ਦਾਖਲੇ ਵਾਸਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੇਬ੍ਹ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸੌ ਰੁਪੈ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੰਦਰੀ ਵੇਚ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਸੌ ਰੁਪੈ ਫੀਸਾਂ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਇਕ ਸੌ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਖਰਚਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੇਬ ਬਿਲਕੁੱਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੋਸਤੀ ਖੇਤਰ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਹੀ ਨਿਆਸਰਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਹੱਥ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਰ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਾਸਤੇ ਬੜਾ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਰਾਹ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਹੋਸਟਲਜ਼ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪਾਸ ਠੇਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਤਿ ਦਾ ਸ਼ਰੀਫ ਅਤੇ ਨੀਅਤ ਦਾ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਅਤੇ ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਪਾਸ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅੰਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਭਲੇਮਾਣਸ ਠੇਕੇਦਾਰ ਜੱਗੇ ਨੂੰ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਪਾਸ ਆ ਜਾਵੇ। ਜੁਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਜਦ ਇਹ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਅਤੇ ਵਧੀਕੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜੱਗੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਗਾ ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਯਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਜਦੋਂ ਪੈਸੇ ਹੋਣਗੇ ਦੇ ਦਿਓ" ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸਾਲ ਖਾਣਾ ਖੁਆਇਆ। ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਜੁਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਿੱਲ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ।

ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਬਸ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਗਾਰਦਾ ਜਾਂ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਦ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ aਮੀਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਹਰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਖੜਗ ਭੁਜਾ ਬਣਕੇ ਤਣ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਜੁਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ, ਸਹਿਯੋਗੀ, ਹਿੰਮਤੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਬੋਰਡ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਟੋਏ ਪੁੱਟਣ ਦੇ ਆਹਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹ ਸੱਚੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਜੁਸਤਜੂ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਸ਼ਾਨਾਮਤੀ ਕੁਰਸੀ ਉਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਇਕ ਆਈ ਏ ਐੱਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸੁਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਬੁਲੰਦ ਰਹੇ। ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਕਾਰਜ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਰੂਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਫਲ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਤੁਰਿਆ ਰਿਹਾ।

ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਕੇ ਐਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧੀ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਸੀਹ ਅਧਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲ 'ਸਭਨਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਬਾਜ਼ੀਆਂ' ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸੋਚ ਦਾ ਚਿੰਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰ ਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਮਹਿਤਾਬਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢਾਂ ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਸ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਉਹ ਹਾਸਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰੇ ਵੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰੇੜਾਂ ਅਤੇ ਦੁਫੇੜਾਂ ਦਾ ਮੇਲਣਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਇਹੋ ਹੀ ਉਸਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਨ।

ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਫੁੱਲ'

ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ : ਕੈਰੋਂ (ਤਰਨਤਾਰਨ)

ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ : ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ - ਡਾ. ਸੁਨੀਲ ਸ਼ਰਮਾ

ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ : ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ

ਡਾ. ਸੁਨੀਲ ਸ਼ਰਮਾ

ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ :- ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਸਬੰਧੀ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਨੁਰੂਪ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਾਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇਸ ਕਾਲ, ਸਮਾਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਇਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸਠਾਠਾਂ ਦਾ ਹੂਬਹੂ ਰੂਪ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਨਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨ ਕੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਦੇਵੀ ਪੂਜਕ ਤੇ ਮਾਂ ਮੂਲਕ ਸਮਾਜਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਰੂਪ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੀ ਘਟਿਆ ਸਗੋਂ ਨਾਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਨਮਾਨ ਜਨਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।

ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਂ ਮਾਨਵ ਕਬੀਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਰ ਦਾ ਉਤਰਾਇਤਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮੂਹ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਵਿਚ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਐਸੇ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਸਮੂਹਕ ਕਬੀਲਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਰਚਨਾ/ਬਨਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਸੱਤਰ ਤੇ ਮਾਂ ਮੂਲਕ ਸਮਾਜ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ।

ਮਾਨਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ, ਆਪਣੀ ਉਤਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੰਚਾਲਣ, ਪਰਬਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਉਪਲਬਧ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਹ ਜੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਮੱਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਮੱਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਤੱਤਵ ਬਣੇ। ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਾਨਵ ਲਈ ਬੜੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਭੈਅ ਮ੍ਰਿਤੂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਰੂਪ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੇ ਵਿਚੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਕੋਈ ਅਦਿੱਖ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਸਵਰਗ ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਸਹਿਤ ਕਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਏਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮ੍ਰਿਤੂ ਅਟੱਲ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਖੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਅੰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮ੍ਰਿਤੂ ਉਪਰੰਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਠ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਲਏ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ/ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਂਦੀ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਬੀਮਾਰੀ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭੈਅ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤੂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਂਦ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜਾਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਿਸ ਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਲਈ ਅਸਲ ਰੁਕਾਵਟਾਂ (ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ) ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੰਭਕ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪਾਈ।

ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜਨਮ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਬਾਹਰ ਸੀ ਕਿ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਰਕਤ (ਮਹਾਵਾਰੀ) ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਦੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਸਚਰਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮਾਨਵ-ਸ਼ਿੱਸ਼ੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀ ਹੈ? ਜਨਮ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਆਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨਾਂ/ਥਣਾਂ/ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਗਰਭ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਧਿਕ ਸੀ। ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਦੁਰਾਤਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਅਦਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਲਿਟ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਸਾਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਜੀਵਤ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਰੂਰੀ ਤੇ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਮਾਨਵੀ ਸਾਧਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਨਵ ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੰਝ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਯ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਾਰੀ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਜਨਮਦਾਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਤਰ ਮੂਲਕ ਦੇਵੀ ਪੂਜਕ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਕ ਸੱਤਰ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਜੇਮਜ ਜੇ ਪਰਿਸਟਨ ਦੇ ਮੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਤੇ ਜਨਣ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਕੇਰਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੱਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਹੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਆਰੰਭਕ ਉਰਵਰਤਾ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਇਹ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਜਾਨਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਮਾਤਰ (ਮਾਂ) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਸੂਤਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਜਨਮਦਾਤੀ ਪਾਲਣਹਾਰੀ :- ਨਾਰੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਉਤਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਾਨਵ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦੇ ਉਲਟ ਚਮਤਕਾਰ ਸੀ। ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਔਰਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨਦਾਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਤਰਤਵ/ਜਨਣਤਵ/ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਔਰਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਦਿਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਸਤਕ ਲਈ ਔਰਤਾਂ/ਨਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀਆਂ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਇਸ ਖੂਬੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਦੀ ਨਸਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਨੰਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨਦਾਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪਿਤਰਤਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਲਪਨਾ ਆਧਾਰਤ ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਾਤਰਤਵ ਇਕ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਸੀ। ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਅਸਕ ਨਾਰੀਆਂ/ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅਸਕ ਨਰ/ਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਤੰਤਰ ਯੋਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤਰਤਵ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਾਪ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਨਮਦਾਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ, ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਚੈ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਣ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਥਾ ਰੱਖਣ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਨਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਨਣ ਸਬੰਧੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਰਵਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੇ ਅੱਦਭੁਤ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਉੱਨਤ ਵਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਯੋਨੀ ਐਸੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਤਰਤਵ (ਮਮਤਾ) ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਔਰਤਾਂ/ਨਾਰੀਆਂ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੋਹਫੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਪਸੀਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਨਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਨਾ, ਚੜਾਵਿਆਂ ਜਾਂ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਲੱਗੀ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਬੁਰੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ, ਸਥਾਈ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੱਤਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਨਗਿਣਤ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੇ ਧੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾ ਦੂਜੀਆਂ ਉਰਵਰਤਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਨੌਰਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿਮ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਦੇ ਮਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਦੇ ਪਰਿਚਾਇਕ ਹਨ।

ਉਤਵਰਰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਨ :- ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਨਣ ਸਬੰਧੀ ਉਰਵਰਰਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਰਵਰਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਨਾਰੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰਕ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਨਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਲ ਤੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦਯਾਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰੂਰਤਾ ਨਾਰੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਰੇਕ ਮਹੀਨੇ ਮਹਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਵਾਧੂ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਰੀਆਂ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜੈਸੇ ਜੈਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭੋਜਨ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕ/ਮੋਹਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਫਲਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਬੀਜ, ਪੱਤੇ, ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਾਧਨ ਵਨਸਪਤੀ ਭੋਜਨ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਦੇ ਆਹਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖੋਦਣ ਜਾਂ ਨਰਮ ਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬੀਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭੇਦ/ਰਾਜ ਜਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨ ਪਸੰਦ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਆਰੁੰਭਿਕ ਤੇ ਆਦਿਮ ਖੇਤੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਲਈ ਇਹ ਨਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਣ ਤੇ ਉਰਵਰਤਾ ਸਬੰਧੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਸਥਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਜਨਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਇਰਦਾ-ਗਿਰਦ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦੇ ਉਗਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਸਥਾ ਹੋਰ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਪੌਦੇ ਉੱਗਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵ ਸੱਤਰ ਤੇ ਅਨਗਿਣਤ ਵਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਸਬੰਧੀ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ, ਅਨੁਸਠਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗੌਰਵ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਬਰਨਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਇਸਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਮਰਦ ਪਿਛਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਦਿਮ ਮਾਨਵ ਦਾ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਵਿਹਾਰ ਸੀ। ਆਰੰਭਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਸੀ। ਇਹ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਮੱਤਾਨੁਸਾਰ ਨੋਕਦਾਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖੋਦਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਅਵਾਰਾ ਘੁਮੱਕੜ ਜੰਗਲੀ ਮਾਨਵ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਕ ਹੋਰ ਮੱਤਾਨੁਸਾਰ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਵਰੂਪ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰਤ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼੍ਰਮ ਵਿਭਾਜਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੋਜਨ ਦਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੰਦੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਔਰਤ ਦੀ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਹੱਲ ਦੀ ਕਾਢ ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਹੱਲ ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਧੰਦੇ/ਪੈਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਉਰਵਰਤਾ ਸਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਿਚ ਕਮੀ ਆਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਮੱਤਾਨੁਸਾਰ ਆਰੰਭਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਆਰੰਭਕ ਦੇਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਮਾਤਰ ਮੂਲਕ ਵੰਸ਼ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੇਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੂਰਾਤੱਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਰਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਣਸਪਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਨੌਰਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ/ਖੇਤਰੀ ਬੀਜਣਾ ਕੰਜਕ ਪੂਜਣਾ ਜਾਂ ਰੁੱਟ ਰਾਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਨਸਪਤੀ ਤੇ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭਨਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਮਾਤਰ ਮੂਲਕ ਜਿਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨ :- ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਆਦਿਮ ਮਾਨਵ ਦੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਖਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਸਪਤੀ, ਜੀਵ ਜਗਤ, ਜਲ ਪੱਥਰ, ਇੱਟ, ਲੱਕੜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਪਰੀਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਵਧੀ ਘੱਟ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਮਾਨਵੀ ਸ੍ਰੋਤ, ਜਲ ਸ੍ਰੋਤ, ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਰਨਸਥਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਰਨਸਥਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਰੂਰੀ ਸ੍ਰੋਤ ਮਾਨਵੀ ਸ੍ਰੋਤ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯੋਗ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਜਣਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਸੀ। ਮਾਨਵੀ ਸ੍ਰੋਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਨਣ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਯੋਗਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਔਰਤ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਦਾ ਨਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਨਰ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਵੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜੈਵਿਕ ਬਨਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭੋਜਨ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭੋਜਨ ਸ੍ਰੋਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਥਾਮਸਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਰੰਭਕ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਤ ਸ਼੍ਰਮ ਵਿਭਾਜਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੀ, 'ਭਾਲੇ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਤ ਸ਼੍ਰਮ ਵਿਭਾਜਨ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮਾਨਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਕਾਰਨ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਕਮੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਨਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਔਰਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਪਾਸ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੀਜ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਾਗਵਾਨੀ ਜਿਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹੱਲ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੱਲ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਰਦਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਥੇ ਹੱਲ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੁਣ ਉਥੇ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਅਨਗਿਣਤ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੂਰਵ ਅਵਸਥਾ ਔਰਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਸੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸਮਾਜਿਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਨਰ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਕਬੀਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਫੇਰ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੁੱਖ ਸਮਰਿਧੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿਚ ਸਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਨਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਾਰੀ ਕੇਂਦਰਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਨਾਰੀ ਲਈ ਗੌਰਵਮਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਥਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੰਭਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲ ਦੇ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਬੀਜ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਗਾਈ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਜਨਮ ਮ੍ਰਿਤੂ ਮਾਤਰਤਵ/ਮਮਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਮਾਂ ਤੇ ਲੰਮੀ ਨਿਮਰਤਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਲਈ ਸਮਰਪਨ, ਪ੍ਰੇਮ, ਆਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਸਿਰਜਨ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰਦਾਈ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਨਵ ਦੇ ਆਦਰ, ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਨੇ ਵੀ ਮਾਤਰ ਮੂਲਕ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਤਰ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟੀ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਹੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਰਦ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਜਨਣ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਵੀਰਯ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਿਰਜਨਹਾਰੀ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਸਹਿ-ਧਰਮਣੀ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸੰਗਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਵੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਮ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ, ਆਰਥਕ ਕਾਰਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਸਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਆਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 'ਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇਵੀ ਸਵਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਲੁੱਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੀਆਂ ਪੂਜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਅਨੇਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਵਿਧਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਨੌਰਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੁਰਗਾ ਆਪਣੇ ਨੌਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਣ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਮੂ ਸਾਹਿਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ/ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਦਾ ਚਲਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੜੀਸਾ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੱਖਣ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਆਦਿ ਵਿਚ ਨੌਰਾਤਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਆਰੰਭਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਪੱਧਤੀਆਂ, ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੱਤਰ ਸਹਿਤਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ (ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰਸ਼) ਰੂੜ੍ਹੀਬੱਧ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਕ, ਉਤਰਦਾਇਤਵਾਂ ਦੇ ਆਰਥਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਨਿਰੰਤਰ, ਪਰਿਵਤਤਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਭਨਾਂ ਆਰੰਭਕ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵੇਸ਼ਕ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼੍ਰਮ ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਆਰਥਕ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਉਪਯੋਗ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮਾਤਰ ਮੂਲਕ ਸਮਾਜਾਂ ਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵੇਸ਼ਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ।

ਕਵੀ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ - ਨਰਭਿੰਦਰ

ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ........
ਨਫਰਤ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਨਸ਼ਤਰ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ
ਚਮਾਰਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਨੂੰ ਸੁਹੱਪਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਅਜੇ ਅਧੂਰਾ

ਜੋ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨਾ ਕ ਰ ਪਾਯਾ, ਵੇ ਯੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਗੇ,
ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੋ (ਦਿਓ) ਤੋ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਕੋ ਨੀਲਾਮ ਕਰ ਦੇਂਗੇ।

ਇਹਨਾਂ ਬੇਬਾਕ ਸਤਰਾਂ ਰਚੇਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਬੇਖੌਫ ਅਤੇ ਮਟਕਵਾਲਾ ਕਵੀ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਮਹੀਨੇ ੧੮ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ 'ਚ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿੱਖੇ ਤੇਵਰ ਉਹਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਸ਼ਅੰਤ ਕਮਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਸੀ।
੨੨ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੪੭ ਨੂੰ ਆਟਾ ਪਰਸਪੁਰ (ਗੌਡਾਂ) 'ਚ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮਨਾਥ ਸਿੰਘ ਜਿਹਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਦਮ ਗੋਂਦਵੀਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਤਾ-ਉਮਰ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਸਾ ਉਹਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਠਾਕੁਰਾਂ ਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪ ਹੰਢਾਇਆ। ਇਸੇ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਰਗੀ ਤਿੱਖੀ ਬਣਾਇਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਕਹੋਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਰ ਅਦਮ ਦੀ ਗਜ਼ਲ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਸੱਟ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿੰਗੇ ਟੇਡੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਆਦਮ ਆਖਰੀ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਬੀਮਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵੀ ਮਰਨਾਊ ਬਿਸਤਰ ਉਤੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਰ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਹਿੰਜਾ ਲਾਕੇ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਢਾਈ ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਦੁਗਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਘੋਟਾਲੇ ਦਰ ਘੋਟਾਲੇ ਦੇ ਮਹਾਂ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਲਕਵਾ ਗ੍ਰਸਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਫੁਹੜੀਆਂ ਸਹਾਰੇ ਖੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਤੇ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਥੌੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਗਜ਼ਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ :-
ਕਾਜੂ ਤੁੰਨੇ ਪਲੇਟ ਮੇਂ, ਵਿਸਕੀ ਗਲਾਸ ਮੇਂ
ਉਤਰਾ ਹੈ ਰਾਮਰਾਜ, ਵਿਧਾਇਕ ਨਿਵਾਸ ਮੇਂ।
ਪੱਲੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਹੈ, ਤਸਕਰ ਹੋ ਯਾ ਡਕੈਤ,
ਇਤਨਾ ਅਸਰ ਹੈ ਖਾਕੀ ਕੇ ਉਜਲੇ ਲਿਬਾਸ ਮੇਂ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾ ਵੋ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਤੋਂ ਕਿਸ ਤਰਹ,
ਜੋ ਆ ਗਏ ਫੁੱਟਪਾਥ ਪਰ ਘਰ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ।
ਪੈਸੇ ਸੇ ਆਪ ਚਾਹੇਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਗਿਰਾ ਦੇਂ,
ਸੰਸਦ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ ਯਹਾਂ ਲੀ ਨਖਾਸ ਮੇਂ।
ਉਪਰੋਕਤ ਸਮਾਜੀ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਾਵਿਕ ਜਾਮੇਂ 'ਚ ਅਦਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ। ਅਦਮ ਨੇ ਜੋ ਤਾਪ ਪਿੰਡ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉੱਚਾ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਹੰਢਾਇਆ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਗਜ਼ਲ 'ਚ ਇਵੇਂ ਰੱਖਿਆ :-
ਆਓ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ ਤਾਪ ਕੋ,
ਮੈਂ ਚਮਾਰੋਂ ਕੀ ਗਲੀ ਮੇਂ ਲੇ ਚਲੂੰਗਾ ਆਪ ਕੋ।
ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ੧੯੭੩ 'ਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮਨਾਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੰਗ ਜਾਣਦਾ। ਉਹਦਾ ਪਿੰਡ ਠਾਕੁਰਾਂਦੇ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ ਹਰ ਗਰੀਬ ਗੁਰਬੇ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਬਰ ਜਿਨਾਹ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ੧੯੭੩ 'ਚ ਇਕ ਗਰੀਬ ਚਮਿਆਰ ਹਿਰਧੂ ਦੀ ਜੁਆਨ ਧੀ ਨਾਲ ਠਾਕਾਂ ਦੇ ਛੋਹਰਿਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਘਟਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਦਿਨ ਠਾਕੁਰਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗਰੀਬਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਲਟਾ ਗਰੀਬ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਬਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ (ਪੁਲਿਸ ਨੇ) ਦਲਿਤ ਬਸਤੀ 'ਚ ਜੋ ਤਾਂਡਵ ਮਚਾਇਆ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਖਾਮੋਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਅਦਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪੜਦਾ ਲਾਹਿਆ। ਕਵਿਤਾ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ, ਜਮਾਤੀ ਨਫਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅੱਗ ਉਗਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਬੀ ਬੀ ਸੀ (ਹਿੰਦੀ ਸੇਵਾ ਲੰਡਨ) ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਕਵਿਤਾ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਫਰਤ 'ਚੋਂ ਫੁੱਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਸਰੀ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਧੌਲਗਿਰੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਕਵਿਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ' ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਹਿੰਦੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪੁਲਿਸ, ਠਾਕੁਰ ਗੁੰਡਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਤਾਰਨੀ ਪਈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਤਾਰਨੀ ਪਈ। ਅਦਮ ਦੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਠਾਕੁਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤ੍ਰਭਕਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ 'ਚ ਸਰਸਰਾਗੁ ਹੋਈ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਰਾਮਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਠਾਕੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਤੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਮਰਨ ਤੱਕ (੧੮ ਦਸੰਬਰ ੨੦੧੧) ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੋਗਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ 'ਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵ ਹੁੱਕਾ ਪਾਣੀ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੱਠਮਾਰ ਠਾਕੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਰੜਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਹਲਕਿਆਂ 'ਚ ਹੋਰ ਉਚੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਠਾਕੁਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਠਾਕੁਰਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਚੇਚੇ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਅਨਦ ਗੌਦਵੀਂ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਈ ਪੀ ਐੱਫ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੋਤੀ ਕੁੜਤਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਜ਼ਾਮਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨਿਰੋਲ ਕਿਸਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਹੱਲ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਅਦਮ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਈਆਂ ਆਮ ਹੀ ਪਾਟੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਪਰ ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੁਹੱਪਣ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ :-
ਜੋ ਉਲਝ ਕਰ ਰਹਿ ਗਈ ਫਾਈਲੋਂ ਕੇ ਜਾਲ ਮੇਂ,
ਮਾਂਣ ਤੱਕ ਵਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਏਗੀ ਕਿਤਨੇ ਸਾਲ ਮੇਂ।
ਬੁਢਾ ਬਰਗਦ ਸਾਖੀ (ਗਵਾਹ) ਹੈ ਕਿਸ ਤਰਹ ਸੇ ਖੋ ਗਈ,
ਰਾਮ ਸੁਧਿ ਕੀ ਝੌਪੜੀ, ਸਰਪੰਚ ਕੀ ਚੌਪਾਲ ਮੇਂ।
ਖੇਤ ਜੋ ਸੀਲਿੰਗ ਕੇ ਥੇ ਸਭ ਚੱਕ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ,
ਹਮਕੋ ਪਟੇ ਕੀ ਸਨਟ ਮਿਲਤੀ ਭੀ ਹੈ ਤੋ ਤਾਲ ਮੇਂ।
ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਮਰਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ 'ਚ ਆੜੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਆ।
ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਦਹਾਕੇ 'ਚ ਜਦੋਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅਦਮ ਨੇ ਜਿਸ ਬੇ-ਬਾਨਤਾ ਨਾਲ ਜਨੂੰਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਚੈਲਿੰਜ ਦਿੱਤਾ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ,
ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਕੇ ਲੀਏ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ।
ਹਮਮੇਂ ਕੋਈ ਹੂਣ ਕੋਈ ਸ਼ਕ ਕੋਈ ਮੰਗੋਲ ਹੈ,
ਦਫਨ ਹੈ ਜੋ ਬਾਤ, ਅਬ ਉਸ ਬਾਤ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ।
ਗਰ ਗਲਤੀਆਂ ਬਾਬਰ ਕੀ ਥੀ ਜੁੰਮਨ ਕਾ ਘਰ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਜ਼ਲ਼ੇ,
ਏਸੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਕਤ ਮੇਂ ਹਲਾਤ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ।
ਹੈਂ ਕਹਾਂ ਹਿਟਲਰ, ਹਲਾਕੂ, ਜਾਰ ਜਾਂ ਚੰਗੇਰ ਖਾਂ,
ਮਿਟ ਗਏ ਸਭ, ਕੌਮ ਕੀ ਔਕਾਤ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ।
ਛੇੜੀਏ ਇਕ ਜੰਗ, ਮਿਲਜ਼ੁਲ ਕਰ ਗਰੀਬੀ ਕੇ ਖਿਲਾਫ,
ਧੋਸਤੋ, ਮੇਰੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਨਗਮਾਤ ਕੋ ਮਤ ਛੇੜੀਏ।
ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਦਮ ਦੀ ਗਜ਼ਲ 'ਚ ਤਿੱਖੇ ਕਟਾਖਸ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਉਹਦੀ ਸੰਦਰਤਾ ਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ :-
ਯੂੰ ਖੁਦ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਧੋਂ ਪੇ ਉਠਾਏ ਹੈਂ,
ਐ ਸ਼ਹਿਰ ਕੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੋ, ਹਮ ਗਾਂਵ ਸੇ ਆਏ ਹੈਂ।
ਯੂੰ ਨਗਨਤਾ ਮੇਂ ਪੀਡੇ, ਹਮ ਆਪਸੇ ਨਹੀਂ,
ਤੁਮ ਸ਼ੌਕ ਸੇ ਨੰਗੇ ਹੋ, ਹਮ ਗਮ ਕੇ ਸਤਾਏ ਹੈਂ।
ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਨਰਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲੋਚਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਹਨੇ ਹੱਡੀਂ ਹੰਡਾਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖੀ। ਪਿੰਡ 'ਚ ਖੇਤਾਂ ਖਲਿਹਾਂਗੇਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਦਲਿਤ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਜ਼ਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਹੱਲ ਦੀ ਮੁੱਠ, ਦਾਤਰੀ, ਰੰਬਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਉਹਦੇ ਨਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਜ਼ਲ ਬੁਣਨ ਦੇ ਵੀ ਸੰਦ ਹੋ ਨਿਬੜੇ। ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਨਾ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੂਕ ਤਾਂ ਹੈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਟੁੰਡੇ ਹੱਥਾਂ ਮੂਹਰੇ ਗਿੜਗੜਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਅਦਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੱਗ। ਉਹਨੇ ਕਵਿਤਾ 'ਚ ਪੇਂਡੂ ਠੇਠ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ, ਬੇਬਾਕਤਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸਬੰਧ 'ਚ ਅਦਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :-
ਫਟੇ ਕਪੜੋਂ ਮੇਂ ਤਨ ਢਕੇ ਗੁਜ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਹਾਂ ਕੋਈ,
ਸਮਝ ਲੇਨਾ ਵੋ ਪਗਡੰਡੀ 'ਅਦਮ' ਕੇ ਗਾਂਵ ਜਾਤੀ ਹੈ।
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਦਾਹਵਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਮ ਇੰਡ ਲੀਰੋ ਲੀਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਕੀਕੀ ਯਥਾਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ :-
ਕੋਟੀਆਂ ਸੇ ਮੁਲਕ ਕੀ ਸੰਪਨਤਾ ਮਤ ਆਂਕੀਏ,
ਅਸਲੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੋਂ ਫੁਟਪਾਥ ਪਰ ਆਬਾਦ ਹੈ।
ਸੈਨਸੈਕ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਚਟਨੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਟੁੱਚਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ 'ਅਦਮ' ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸੁਆਲ ਕਰਦਾ ਹੈ :-
ਘਰ ਮੇਂ ਠੰਡੇ ਚੁੱਲੇ ਪਰ ਅਗਰ ਖਾਲੀ ਪਤੀਲੀ ਹੈ,
ਬਤਾਓ ਕੈਸੇ ਲਿਖ ਦੂੰ ਧੁਪ ਫਾਗੁਨ ਕੀ ਨਸ਼ੀਲੀ ਹੈ।
ਕਵੀ ਦੇ ਇਸ ਸੁਆਲ ਮੂਹਰੇ ਸਾਰੇ ਮਿਥ, ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਰੇਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਚਾਟੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :-
ਆਪ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਕਿਸੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕਾ ਸਵਰਣਮ ਅਤੀਤ,
ਵੋ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਮਹਿਜ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਕੀ ਸੰਤਰਮ ਕੀ।
ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਅਦਮ ਬੜੀ ਤੰਗੀ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਉਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬੀਮਾਰ ਸੀ। ਲਿਵਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤੇਰੇ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਛੱਡੀ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਖਨਊ ਸੰਜੈ ਗਾਂ ਵੀ ਪੀ ਜੀ ਆਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜਦੋ ਜ਼ਹਿਦ ਪਿਛੋਂ ਆਖਰ ਉਹ ੧੮ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਆਖਰੀ ਸਲਾਮ ਕਹਿ ਗਏ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਛੱਗ ਗਏ। ਕਿਸਾਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਮਤੀ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਕਰਜ਼ੇ ਬਦਲੇ ਅਦਮ ਨੂੰ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵੀ ਸਹਿਣੀ ਪਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਹਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੱਬ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਪਰ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਨੇ ਭੁੱਖ ਗਰੀਬੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਓਹਾਰ, ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨੰਗਾਪਨ, ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਵਿਤਾ 'ਚ ਪਰੋਅ ਕੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਦਾ ਜਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਆਈਆਂ ਵਾਲੇ ਅਦਮ ਗੌਦਵੀਂ ਦੀ ਗਜ਼ਲਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗਾਂ 'ਚ ਹਥੌੜੇ ਵਾਂਗੂੰ ਵੱਜਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
-ਨਰਭਿੰਦਰ
੯੩੫੪੪-੩੦੨੧੧

ਉਹਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗਜ਼ਲਾਂ

(੧)
ਜੋ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰ ਪਾਇਆ, ਵੋ ਯੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਗੇ।
ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੋ ਤੋ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਕੋ ਨਿਲਾਮ ਕਰ ਦੇਂਗੇ।

ਯੇ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਕਾ ਗੀਤ ਗਾਤੇ ਹੈਂ ਸੁਬਹ ਉਠ ਕਰ,
ਮਗਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਚੀਜ਼ੋਂ ਕੇ ਦੁਗਨਾ ਦਾਮ ਕਰ ਦੇਂਗੇ।

ਸਦਨ ਮੇਂ ਘੁਸ (ਰਿਸ਼ਵਤ) ਦੇ ਕਰ ਬਚ ਗਈ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਦੇਖੋਗੇ,
ਵੋ ਅਗਲੀ ਯੋਜਨਾ ਮੇਂ ਘੁਸਖੋਰੀ ਆਮ ਕਰ ਦੇਂਗੇ।

(੨)
ਵੋ ਜਿਸਕੇ ਹਾਥ ਮੈਂ ਛਾਲੇਂ ਹੈਂ ਪੈਰੋਂ ਮੇਂ ਬਿਆਈ ਹੈ,
ਉਸੀ ਕੇ ਦਮ ਸੇ ਰੌਣਕ ਆਪਕੇ ਬੰਗਲੇਂ ਮੇਂ ਆਈ ਹੈ।

ਇਧਰ ਏਕ ਦਿਨ ਕੀ ਆਮਦਨੀ ਕਾ ਔਸਤ ਹੈ ਚਵੱਨੀ ਕਾ,
ਉਧਰ ਲਾਖੋਂ ਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੇ ਚੇਲੋਂ ਕੀ ਕਮਾਈ ਹੈ।

ਕੋਈ ਸਿਰ ਫਿਰਾ ਧਮਕਾ ਕੇ ਜਬ ਚਾਹੇ ਜਿਨਾ ਕਰ ਲੇ,
ਹਮਾਰਾ ਮੁਲਕ ਇਸ ਮਾਹਨੇ ਮੇਂ ਬੁਧੂਆ ਕੀ ਲੁਗਾਈ ਹੈ।

ਰੋਟੀ ਜਿਤਨੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ, ਯੇ ਵੋ ਔਰਤ ਬਤਾਏਗੀ,
ਜਿਸਨੇ ਜਿਸਮ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਕੇ ਯੇ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ ਹੈ।

(੩)
ਮੁਕਤੀਕਾਮੀ ਚੇਤਨਾ ਅਭਿਅਰਥਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ,
ਯਹ ਸਮਝਦਾਰੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਕੀ।

ਆਪ ਰਹਿਤੇ ਹੈ ਇਸੇ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਕਾ ਸਵਰਨੀਯਮ ਅਤੀਤ,
ਵੋ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਮਹਿਜ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕੀ ਸੀਤਾਰਾਸ ਕੀ।

ਯਕਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਂ ਮੇਂ ਉਲਝ ਕਰ ਰਹਿ ਗਈ ਬੂਢੀ ਸਦੀ,
ਯੇ ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਾ ਕੀ ਘੜੀ ਹੈ ਕਯਾ ਹਮਾਰੇ ਵਿਆਸ ਕੀ।

ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਨਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋ ਆਖਰ ਕਿਯਾ ਦੀਆ,
ਸੈਕਸ ਕੀ ਰੰਗੀਨੀਆਂ ਯਾ ਗੋਲੀਆਂ ਸਲਫਾਸ ਕੀ।

ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ ਯੂੰ ਨਹੀਂ ਢਲਤੇ ਹੈਂ ਕਵਿਤਾ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ,
ਹੋਤਾ ਹੈ ਪਰਿਪਾਕ ਧੀਮੀ ਆਂਚ ਪਰ ਇਹਸਾਸ ਕੀ।

(੪)
ਜੁਲਫ-ਅੰਗੜਾਈ-ਤਬਸਤੁਮ-ਚਾਂਦ-ਆਈਨਾ ਗੁਲਾਬ,
ਭੁੱਖਮਰੀ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਪਰ ਢਲ ਗਿਆ ਇਨਕਾਸ਼ ਬਾਬ।

ਫੇਟ ਕੇ ਭੂਗੋਲ ਮੇਂ ਉਲਝਾ ਹੂਆ ਹੈ ਆਦਮੀ,
ਇਸ ਅਹਿਦ ਮੇਂ ਕਿਸਕੋ ਫੁਰਸਤ ਹੈ ਪੜ੍ਹੇ ਦਿਲ ਕੀ ਕਿਤਾਬ।

ਇਸ ਸਦੀ ਕੀ ਤਿਸ਼ਨਗੀ ਕਾ ਜ਼ਖਮ ਹੋਠੋਂ ਪਰ ਲੀਏ,
ਬੇਯਕੀਨੀ ਕੇ ਸਫਰ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਇਕ ਅਜ਼ਾਬ।

ਡਾਲ ਪਰ ਮਜ਼ਹਬ ਕੀ ਪੈਹਮ ਖਿਲ ਰਹੇ ਦੰਗੋਂ ਕੇ ਫੂਲ,
ਸੱਭਿਅਤਾ ਰਜ਼ਨੀਸ਼ ਕੇ ਹਮਾਮ ਮੇਂ ਹੈ ਬੇਨਕਾਬ।

ਚਾਰ ਦਿਨ ਫੁਟਪਾਥ ਕੇ ਸਾਏ ਮੇਂ ਰਹਿ ਕਰ ਦੇਖੀਏ,
ਡੂਬਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਆਖੋਂ ਕੇ ਸਾਗਰ ਮੇਂ ਜਨਾਬ।

'ਰੈਫਰਮੇਸ਼ਨ' ਤੇ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ - ਜਤਿੰਦਰ ਔਲ਼ਖ

 'ਰੈਫਰਮੇਸ਼ਨ' ਤੇ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ

'ਰੈਫਰਮੇਸ਼ਨ' ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਦਰੀ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਨੇ ੧੫੧੭ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਦੱਸਣਾ  ਵਾਜਹਿ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨੇਰੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਿਆ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਦਰਅਸਲ ਇੱਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ।ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਗਾਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੋਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਾਉਣ ਵੇਲੇ ਅਮੀਰ  ਜਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫੇ ਜ਼ਮੀਨਾ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਈਸਈਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।ਪਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ਼ ਗਈ। ਇੱਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਨਣਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ।ਉਸਦਾ ਵਜੀਰ ਵੁਲਜੇ ਉਨਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਫਾਦਾਰ ਸੀ।ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵਾਂ  ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅੱਤ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮਤਲਬੀ ਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਭੂਤ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਪਾਤਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂ ਬਖਸ਼ਦਾ।
ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਆਰਥਰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪਤਨੀ ਕੈਥਰੀਨ ਅਰਾਗਾਨ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਕਿਸਮਤਵੱਸ ਸਿਵਾਏ ਇੱਕ ਲੜਕੀ 'ਮੇਰੀ' ਦੇ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਈ।ਪਰ ਹੈਨਰੀ ਉਸਤੋਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਘਰ ਕਰ ਗਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਭਰਜਾਈ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿੱਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਹੈਨਰੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਹੇਲੀ 'ਐਨ ਬੋਲੀਨ' ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰਤਲਾਕ ਦੇ 'ਐਨ ਬੋਲੀਨ' ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਪਰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰੋਮ ਸਥਿੱਤ ਪੋਪ ਤੋਂ ਉਚੇਚੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਪੋਪ ਦੀ 'ਦੈਵੀ' ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿੱਥੇ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਤਲਾਕ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਉਡੀਕਣ ਲੱਗਾ ਉਥੇ ਕੈਥਰੀਨ ਅਰਾਗਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨੁੱਕਰੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਜਿਹੀ ਆਸ ਦਾ ਪੱਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀ ਸੀ ਛੱਡ ਰਹੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰਹਿਮ ਜਾਗੇਗਾ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪੋਪ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਰਜੀ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ-ਬੁਝਾ ਦਏ।
ਪੋਪ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣ ਗਈ। ਪੋਪ ਨੇ ਤਲਾਕ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਲਟਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਪੋਪ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਧਰ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ  ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ ਭਣੇਵਾਂ ਸੀ। ਕੈਥਰੀਨ ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜਿੱਸਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸਦਾ ਦੋਹਤਾ ਚਾਰਲਸ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਕੈਥਰੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਸਪੇਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਅਤੇ ਪੋਪ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਰਜਨੀਤਕ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਮਿਲ਼ਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਪੋਪ ਹੈਨਰੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ  ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ ਭਣੇਵਾਂ ਸਪੇਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜਾ ਨਰਾਜ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਪੋਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਹੁੰਦਾ। ਦੋਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਨੇ ਮਾਮਲਾ ਲਮਕਾਉਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ।
 ਉਧਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਪੋਪ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਜੀਰ ਵੁਲਜੇ ਨੂੰ ਪੋਪ ਕੋਲ਼ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪੋਪ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਰਜੀ ਮਨਜੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਪੋਪ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਵੁਲਜੇ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਕਾਰਡੀਨਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਣਾਂ ਸੀ ਕਿ ਪੋਪ ਨੇ ਮੁੜ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਪੋਪ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੇਰੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਲਟਕਾਉਣਾ ਹੀ ਸੀ ।ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਪੋਪ ਵੱਲੋ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਜੀਰ ਵੁਲਜੇ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਪੋਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ।ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਵੁਲਜੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋ ਹਟਾ ਕੇ ਉੱਸਤੇ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋ ਵੁਲਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ  ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਵੁਲਜੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਤੇਅਮੀਰਾਂ ਤੋਂ ਜਬਰੀ ਧਨ ਉਗਰਾਹ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਭਰਿਆ। ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਵੁਲਜੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ " ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਏਨੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਤਾ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿੰਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਏਦਾਂ ਨਾ ਕਰਦਾ"। ਅੰਤ ਹਾਰ ਕੇ ਤਲਾਕ ਨਾ ਮਿਲ਼ਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੈਨਰੀ ਜੋ ਕਦੇ ਕੱਟੜ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੀ ਨੇ ਪੋਪ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ 'ਚਰਚ ਆਫ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ' ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਚਰਚ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਤੇ ਚਰਚਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਟਲੀ ਸਥਿਤ ਪੋਪ ਨਾਲ਼ੋ ਟੁੱਟ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਚਰਚ ਆਫ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਗਿਆ।
ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਚਰਚ ਆਫ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕੈਥਰੀਨ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।'ਕ੍ਰੈਨਮੈਨ' ਚਰਚ ਆਫ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ  ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਧੀ 'ਮੇਰੀ' ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰੈਨਮੈਨ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਖਾਨਗਾਹਾਂ ਜੋ ਪੋਪ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਕੇ ਖਾਨਗਾਹਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਨੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਉਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੈਨਰੀ  ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦਾ ਤਕੜਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।
(੧) ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਭਰਜਾਈ ਕੈਥੇਰਾਈਨ ਅਰਾਗਾਨ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਕੈਥੇਰਾਈਨ ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਆਰਥਰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ ।
(੨) ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਐਨ ਬੋਲੀਨ ਕੈਥਰੀਨ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿੱਸਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਲੜਕੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪਰ ਹੈਨਰੀ ਲੜਕਾ ਚਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਐਨ ਬੋਲੀਨ ਤੇ ਬਦਕਾਰੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ  ਲਾ ਕੇ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ {
(੩)ਹੈਨਰੀ  ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਆਹ ਜੇਨ ਸੀਮਰ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਸਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।ਜੋ ਐਡਵਰਡ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਸੀਮੋਰ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਈ।
(੪) ਹੈਨਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਵਜੀਰ ਟਾਮਸ ਕ੍ਰਾਮਵੈੱਲ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਲਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਜੀਰ ਟਾਮਸ ਕ੍ਰਾਮਵੈੱਲ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ।
(੫) ਹੈਨਰੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਆਹ ਕੈਥਰੀਨ ਹਾਰਵਰਡ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਪਰ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਬੇਵਫਾਈ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ।
(੬) ਹੈਨਰੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਵਿਆਹ 'ਪਾਰ' ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਇਸਨੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
             

ਮੇਘਲਾ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਕ

ਮੇਘਲਾ ਦਾ ਨਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿ ਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ

ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿ ਕ ਅਧਿਅਅਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ

ਮੇਘਲਾ 3 sep - nov 2009

ਮੇਘਲਾ ਜਨਵਰੀ - ਮਾਰਚ 2011

ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਵਿਚ ਮਹਿਕਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ- ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲ਼ਖ

ਵਗਦੀ ਪਈ ਸਵਾਂਅ ਢੋਲਾ..


ਕੁਝ ਲਈ ਜਿੰਦਗੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਧੁਖਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਠੇ-ਮੱਠੇ ਧੁਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਸੇ ਸੇਕ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੀ ਧੁਖਣ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ।
ਇਹ ਲੇਖ ਮੈਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਵਿਚ ਹਮਸਾਇਆਂ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਦੀਬਾਂ/ ਫਨਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਬਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ/ਫਨਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਮੋਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਰ ਸਖਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਨਾਲ਼ ਜਰੂਰ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੜਕਣ ਗੌਰ ਨਾਲ਼ ਸੁਣਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਅਵਾਜ ਪੈੜਾਂ ਚਿੰਤਨਮਈ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹਨ।
ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦਾਂ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਨਾਲ਼ ਏਨਾਂ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਸੀ? ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਈ ਯਾਦਾਂ-ਮਿੱਥਾਂ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਹਨ।ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਇਸੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈਂ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ। ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲ਼ ਅਥਾਹ ਸ਼ੌਹਰਤ ਤੇ ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਬੈਚੇਨੀ ਜਾਂ ਅਵਾਰਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਮਿਰਗ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ।
ਇਸੇ ਬੈਚੇਨ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਜਗਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਮਵਰ ਹੀਰੋ ਚਾਦਰ ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਜਟਕਾ ਪਹਿਰਾਵੇ 'ਚ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਵੱਸੇ ਪਛੜੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਚੋਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਮਟਰਗਸਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ਼ ਫਿਰਦਿਆਂ ਰੇਹੜੀਆਂ ਤੋਂ ਫਲ ਖਰੀਦ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।ਚੋਗਾਵਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬਜੁਰਗ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ " ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਨੂੰ ਲੰਘਦਿਆਂ ਅਕਸਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਰੁਕਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ"। ਇਕ ਵਾਰ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਤੋਂ ਸਈਕਲ 'ਤੇ ਚੋਗਾਂਵੇਂ ਆਇਆ ਤੇ ਕੁਝ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗਾ। ਚਾਦਰ ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਸਾਦਾ ਪਹਿਰਾਵੇ 'ਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਗਈ ਉਸ  ਦੁਆਲ਼ੇ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਹਾਸੇ-ਮਜਾਕ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਹ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਸਵਾਂਅ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਂਅ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ  ਬਚਪਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਮਹੇ ਬੀਤੇ ਸਨ।ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲ਼ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ " ਮੈਨੂੰ ਰਾਵੀ ਨਾਲ਼ ਬੜਾ ਮੋਹ ਹੈ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਰੁੜ ਜਾਵਾਂ।" ਉਹ ਰਾਵੀ ਨਦੀ 'ਚੋਂ ਸਵਾਂਅ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਆਚਿਆ ਆਪਣਾ ਅਤੀਤ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਅਕਸਰ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜਾ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਨਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਵਾਂਅ ਨਦੀ ਨੂੰ ਅਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਿਲਿਤ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗਦਾ:
ਵਗਦੀ ਪਈ ਸਵਾਂਅ ਢੋਲਾ
ਛੋਡਸ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਢੋਲਾ
ਇਕ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਮੁਖਤਾਰ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਬੰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਤੇ ਕੁਝ ਮਜਦੂਰ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਫਟੇਹਾਲ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਇਹ ੭੦ ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਉਸਨੇ ੨੦੦ ਰੁਪਏ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਕੱਢੇ ਤੇ ਮਜਦੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਅਗਾਂਹ ਸੈਰ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ।ਉਸਦਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਰੋਟੀ ਪੇਟ ਭਰ ਕੇ ਖਾ ਲੈਣਗੇ। ਉਦੋਂ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਮਜਦੂਰ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਸੀ ਤੇ ੨੦੦ ਰੁਪਏ ਅੱਜ ਦੇ ਹਜਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ।ਜਦੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮਜਦੂਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਲੇਟ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜ-ਝਗੜ ਰਹੇ ਸਨ ," ਮੁਖਤਾਰ ਗਿੱਲ ਹੱਸ ਕਿ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਲੈ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੇ ਰੋਟੀਆਂ"।
ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਮੁਖਤਾਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਘਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਲ ਚੌਹਾਨ ਤੇ ਮੁਖਤਾਰ ਗਿੱਲ ਕੋਲ਼ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਪਰੌਂਠੇ ਸਨ।ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜੇ ਦੋਵੇਂ ਖਾਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸ ਪਿਆ।ਦੋਵੇਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਾਹਦੀ ਮਾਰਾਂਗੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪਰੌਂਠੇ ਆਲ਼ੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਪਾਲਦਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਉ! ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਹਾਂ।"
ਜਦੋਂ ਗੁਲ਼ ਚੌਹਾਨ ਪਰੌਂਠਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਚੁੱਕਣ ਆਲ਼ੇ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਏਨੀ ਦੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਕੁੱਤਾ ਪਰੌਂਠੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ  ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ , " ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰੌਂਠੇ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲ਼ ਸਕਦੇ ਸਾਂ।"
ਇਕ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਈਕਲ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵੇਖ ਕਿ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਗੌਂਸਾਬਾਦ ਕੋਲ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਖਰਾਬ ਹੋਈ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜੀ ਸੀ ਤੇ ਕੋਲ਼ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਖੜਾ ਸੀ।ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ। ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਕਾਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਈਕਲ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ।
ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ੧੯੩੦ 'ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ 'ਚ ਬਤੌਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਇੱਥੇ ਉਸਦੇ ਲੜਕੇ ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਤ ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।੧੯੩੬ 'ਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਤਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬੀ ਬੀ ਸੀ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਅਨਾਉਂਸਰ ਵਜ੍ਹੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਉਹ ੧੯੪੬ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ  'ਇਨਸਾਫ' ਫਿਲਮ ਨਾਲ਼ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤੇ 'ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ ਫਿਲਮ' ਨਾਲ਼ ਚਮਕਿਆ ਪਰ ਪਰ ੧੯੫੩ 'ਚ ਬਿਮਲ ਰੌਇ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਦੋ ਬਿਘਾ ਜ਼ਮੀਨ' ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਲਮ 'ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ' ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ਸੀ।ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹਿੱਟ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ,ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ, ਨੂਤਨ, ਨਰਗਿਸ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸਦੀਆਂ।ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ 'ਸੀਮਾ' (੧੯੫੫), 'ਬਾਬੀ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ'(੧੯੫੫), 'ਕਠਪੁਤਲੀ' (੧੯੫੭), 'ਲਾਜਵੰਤੀ'(੧੯੫੮), 'ਗਰ ਸੰਸਾਰ'(੧੯੫੮) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਫਿਲਮਾ 'ਚ ਨਇਕ ਵਜ੍ਹੋਂ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਲਮ 'ਗਰਮ ਹਵਾ' 'ਚ ਉਸਦੀ ਭੁਮਿਕਾ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ 'ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ', ਤੇ 'ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ' ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।
ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਐਕਟਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ 'ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫਰਨਾਮਾ', ਤੇ 'ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫਰਨਾਮਾ' ਲਿਖਿਆ। ਉਸਨੇ ੧੯੫੧ 'ਚ ਫਿਲਮ 'ਬਾਜੀ' ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਹੀਰੋ ਦੇਵ ਅਨੰਦ ਸੀ ਤੇ ਡਾਈਰੈਕਟਰ ਗੁਰੂ ਦੱਤ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ 'ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ' ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਬੰਬਈ' ਦਾ ਫਾਉਂਡਰ ਵੀ ਸੀ।
ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਮਅੰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ੍ਹ ਤੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਲਾਡਲੀ ਧੀ ਸ਼ਬਨਮ ਦੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਉਦਾਸ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਖਿਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪੱਲੂ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ।ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਿੱਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਲਘਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।੧੯੭੩ ਦੀ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਉਦਾਸ ਸ਼ਾਮ ਸੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਜਿਹੀ ਵਗਦੀ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਮੁੜ ਉਸਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਸੂਰਜ ਢਲਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਬਖੇਰ ਕੇ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਲਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੇਕ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਇਆ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਗਹਿਰਾ ਹੌਕਾ ਲਿਆ।ਅਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੇਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧੁਖਦੀ ਖਬਰ ਸੀ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ।