ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਹੌਕੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਾਂ: ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਮੁਲਾਕਾਤੀ-ਮਲਵਿੰਦਰ

?-ਤੁਹਾਡੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨੇ : 'ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਮਾਸ ਦੀ ਕੰਧ ਨਹੀਂ, ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਮਗਾਹ ਹੈ' ?
ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਣ ਪਰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਉਂਜ ਹੀ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤੇਜਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਅਕਸਰ ਬੇਆਰਾਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ । ਮੇਰੀ ਬੇਚੈਨੀਆਂ ਹੀ ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦੰਭੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ । ਹਰ ਵਿਪਰੀਤ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਮੇਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ । ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਹਲੇ ਬੈਠੀ ਮੇਰੀ 'ਮੈਂ' ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਹੈ । ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਸੁਖਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁੱਭਰ ਹੈ । ਮਾਨਵੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਹੱਸਾਸ ਮਨਾਂ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੇ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ । ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਮੇਰੀ ਭਾਵਕਤਾ ਜਾਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਉਪਭਾਵਕਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ । ਉਂਜ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨੇੜਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ।

?-'ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਹੌਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਾਂ' ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਹੌਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਾਂ ?
ਇਥੇ ਗੱਲ ਨਿੱਜਤਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੈ । ਇਸ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਲਈ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਬਦਲੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਉਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਕਿੰਨੇ ਕੂ ਮਿਲੇ ਹਨ ? ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ

ਸੁਲਘਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ/ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ-ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ

ਉਹਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਲਟ ਲਟ ਬਲਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ
ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੀ
ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ
ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ

ਮਾਂ ਦੀ ਅਸੀਸ ਤੇ ਮੋਹ ਨੇ
ਉਹਨੂੰ ਛਿੰਦਾ 'ਪਿੰਦਾ' ਹੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਕਬ ਜਾਂ ਅਹੁਦਾ ਲੈਣੋਂ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ
ਨਾ ਕੋਈ ਪੋਸਟ ਉਹਦੇ ਅੜਿੱਕੇ ਆਈ
ਨਾ ਕਾਲੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ।
ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾ ਵੀਰਾਨੀ

ਮੇਰੀ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ-ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ -ਸਵੈਕਥਨ

ਆਪਣੇ ਬਾਹਰਲੇ ਖਰ੍ਹਵੇ, ਖੁਰਦਰੇ ਆਪੇ ਦੇ ਉਹਲੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂਕੀ ਏਹੀ ਮੇਰੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਹੈ ? ਪਰ ਫੇਰ ਸੋਚਦਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ । ਮੈਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਅਜੇਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੇ ਕਈ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ । ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਜੂਦ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਨੇ ਅਮਰ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਓਟ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ।
ਨਿੰਦੋ ਨਿੰਦੋ ਮੋ ਕੋ ਨਿੰਦੋ
ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਵਰਗੀ ਸਵੈ-ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਹਾਣੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਹਾਣ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖਰ੍ਹਵੀ-ਖੁਰਦਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬੌਣੀਆਂ ਇਬਾਰਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਜੂਦ ਧੁਆਂਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿੰਦਕ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਹਾਂ । ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਵਾ ਵਰੋਲਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ । ਆਪਣੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਥਾਹ ਬਰੇਤਿਆਂ ਤੇ ਐਵੇਂ ਹੀ ਵਰਸਣ

ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ : ਝੱਖੜ 'ਚ ਉੱਡਦਾ ਬਾਦਬਾਨ-ਮੋਹਨਜੀਤ

ਅਜੇ ਉਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ 'ਅਫਲਾਤੂਨ ਤੋਂ ਲੈਨਿਨ' ਤਕ ਪੜ੍ਹਕੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸੰਦੂਕ ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ

ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵਾਨਗਾਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤ ਉਹਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਸਨ

ਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਯੂਲੀਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ !

ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਵਾਨਗਾਗ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਾਂ :

ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਗਾ

ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸਰੋਦ ਸੁਦੀਪ ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ

ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਪੈਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹਨ:ਸਰੋਦ ਸੁਦੀਪ

ਇਕ ਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਤੰਦ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਅਤੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਇਹ ਤੰਦ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਹੀ ਨਿਖੇੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ । ਦੋਹੇਂ ਬੇਲਗਾਮ ਘੋੜੇ ਹਨ । ਅੱਥਰ। ਅੱਖੜ। ਪਰ ਕੂਲੇ । ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤ ਬਣਾਏ । ਸਤਿਆਰਥੀ ਦਾ ਰਸੂਖ਼ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਟੈਗੋਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤਕ ਸੀ । ਪ੍ਰਮਿਖ਼ਦਰਜੀਤ ਨੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਕਮਾਏ ਹਨ । ਸਾਧਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ । ਇਕ ਨੇ ਲੋਅ/ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ । ਦੂਜੇ ਨੇ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ । ਬਾਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਅਸਲੋਂ ਵੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ-ਇਕ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਸੰਵਾਦ- ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ

ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ : ਦੋਸਤੋ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਤਰਲੋਚਨ ਦੀ ਕੰਮ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ । ਤਰਲੋਚਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਏਥੇ ਆਉਣ । ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਏਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਸਬੱਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ? ਅੱਜ ਦੀ ਇਸ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਗਿੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕਰਨੈਲ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਅਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਲਈ ਏਥੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਆਂ । ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ੇਡਜ਼ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਲਈ ਏਥੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਆਂ । ਮੈਂ ਅੱਜ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਸਕੀਨ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ।
ਤਸਕੀਨ : ਦੋਸਤੋ ! ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ । ਆਮ ਰਸਮੀ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਕਵਿਤਾ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਚਿਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਪਾਠਕ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਚਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ।